Elk steenartikel in deze kennisbank begint met een kleine kaart met cijfers. Die zijn geen versiering: samen zijn ze de manier waarop een gemmoloog bepaalt wat een steen is, want twee stenen van dezelfde kleur hebben bijna nooit alle vier de waarden gemeen.
Hardheid
De schaal van Mohs rangschikt mineralen van 1 (talk) tot 10 (diamant) naar wat wat krast. Het is een rangorde, geen meting: de stap van 9 naar 10 is veel groter dan de stap van 1 naar 2. In de praktijk wordt de test andersom gedaan, met een set hardheidsstiften die tegen een onzichtbaar deel van de steen worden gedrukt, en alleen als het echt niet anders kan, omdat het een kras achterlaat. Wat hardheid betekent voor het dragen van een steen lees je in welke stenen je elke dag kunt dragen.
Soortelijk gewicht
Het soortelijk gewicht is hoeveel zwaarder een steen is dan dezelfde hoeveelheid water. Diamant is 3,52, kwarts 2,65, hematiet meer dan 5. Het verklaart waarom een zirkonia van dezelfde grootte als een diamant zwaarder aanvoelt in de hand, en waarom een grote opaal zo licht is. Een gemmoloog meet het door de steen in de lucht te wegen en daarna nog eens in water, of met de zweefmethode: de steen gaat in vloeistoffen met een bekende dichtheid om te zien of hij blijft drijven of zinkt. De kaart geeft een bereik, omdat de meeste mineralen een beetje variëren met hun samenstelling.
Brekingsindex
Licht vertraagt als het een steen binnengaat, en de brekingsindex is de verhouding: in diamant gaat licht met ongeveer 124.000 kilometer per seconde in plaats van 300.000, een index van 2,417. Hoe hoger de index, hoe meer een goed geslepen steen schittert, omdat meer licht terug naar het oog wordt gebogen. Hij wordt gemeten op een refractometer, een klein instrument waarop de steen op een glas ligt met een druppel contactvloeistof; de meting is exact en duurt een minuut. Het instrument stopt bij ongeveer 1,81, dus diamant, zirkoon en moissaniet vallen buiten de schaal en worden op andere manieren herkend. De meeste stenen geven twee waarden, één voor elk van de stralen waarin het kristal het licht splitst; het verschil is de dubbelbreking, en de dubbele facetranden in zirkoon en moissaniet zijn die dubbelbreking zichtbaar gemaakt.
Dispersie, of vuur
Wit licht dat een steen binnengaat, wordt in zijn kleuren gesplitst, en hoe ver die kleuren uit elkaar komen is de dispersie. De 0,044 van diamant geeft hem zijn kleurflitsen; de 0,018 van saffier is de reden dat een saffier helder is maar zelden vuur heeft. Zirkoon (0,039) komt in de buurt van diamant, zirkonia (0,065) en moissaniet (0,104) gaan er ruim overheen, en dat is een manier om ze te herkennen. De kaart toont het getal waar het bekend is; bij ondoorzichtige stenen en glas zegt het weinig.
Kristalstelsel
Het patroon waarin de atomen gestapeld zijn, dat bepaalt of een steen één kleur laat zien of meerdere, of hij het licht splitst en of hij splijt. Zie hoe kristallen groeien: de kristalstelsels.
En de streepkleur
Eén test die niet op de kaart staat: over ongeglazuurd porselein gewreven laat een mineraal een poederstreep achter waarvan de kleur kan afwijken van die van de steen. Hematiet is grijszwart, maar geeft een rode streek; de meeste edelstenen laten een witte of kleurloze streep achter. Het is een test voor mineralogen en niet voor juweliers, omdat hij een geslepen steen beschadigt.
Wat dit voor jou betekent
Je hebt geen van deze instrumenten nodig. Wat je wel nodig hebt, is weten dat ze bestaan, zodat een laboratoriumrapport of de identificatie door een goudsmid een meting is en geen mening, en zodat het lijkt op nooit de reden is waarom je voor een steen betaalt. Zie certificaten (grading reports).