"Is hij echt?" is de verkeerde vraag, want een synthetische robijn is in elk chemisch en natuurkundig opzicht een echte robijn. De goede vragen zijn: is hij natuurlijk of gemaakt, is hij wat zijn naam zegt, en is hij uit één stuk. De handel heeft voor elk antwoord een woord, en de regels zeggen welk woord gebruikt moet worden.
Drie verschillende dingen
Synthetisch (ook laboratoriumgekweekt, lab-grown, door mensen gemaakt): hetzelfde mineraal als de natuurlijke steen, gegroeid door mensen. Synthetische saffier is korund, synthetische smaragd is beryl, een lab-grown diamant is diamant. Dezelfde hardheid, dezelfde kleur, dezelfde schittering; alleen de herkomst en de prijs verschillen.
Imitatie (ook simulant): een ander materiaal dat op de steen lijkt. Glas, zirkonia, synthetische spinel gekleurd om voor aquamarijn door te gaan, geverfd kwarts dat als iets anders verkocht wordt. Een imitatie kan zelf synthetisch zijn, zoals zirkonia, maar het is niet de steen die hij nadoet.
Samengesteld (composiet): twee of meer stukken aan elkaar gezet. Een doublet bestaat uit twee delen, een triplet uit drie. Soms eerlijk en nuttig, zoals bij opaaldoubletten die dunne opaal draagbaar maken; soms gemaakt om te misleiden.
Behandelingen, zoals het verhitten van een saffier of het oliën van een smaragd, zijn een vierde onderwerp: de steen is natuurlijk, maar er is iets mee gedaan. Zie kleurstenen-rapporten.
Hoe synthetische stenen groeien
De eerste methode die nog steeds in gebruik is, is vlamfusie, in 1902 gepresenteerd door Auguste Verneuil: aluminiumoxidepoeder valt door een vlam en kristalliseert op een staafje tot een peenvormige boule. Goedkoop, snel, en de bron van vrijwel alle synthetische robijn, saffier en spinel in horloges, bijouterie en oude ringen. Fluxgroei en hydrothermale groei, ontwikkeld vanaf de jaren dertig, laten kristallen langzaam groeien in gesmolten zout of in heet water onder druk; ze leveren synthetische smaragd, robijn en kwarts die er veel natuurlijker uitzien en veel meer kosten. Diamant wordt gegroeid onder hoge druk en temperatuur (HPHT) of afgezet uit gas (CVD).
De gangbare imitaties
- Glas, ook strass of paste genoemd, naar de achttiende-eeuwse Parijse juwelier Georg Friedrich Strass: imiteert elke steen. Warm aan de hand, vaak met belletjes en slierten erin, afgeronde facetranden, splinters met een schelpvormige breuk.
- Zirkonia (CZ), commercieel sinds 1976: de standaard diamantimitatie, zwaarder dan diamant en met meer vuur. Lees meer over zirkoon en zirkonia.
- Moissaniet: siliciumcarbide, qua hardheid dicht bij diamant, met een sterker vuur; verkocht onder zijn eigen naam, waardoor het eerder een steen op zichzelf is dan een namaak.
- YAG en GGG, synthetische granaten uit de jaren zestig en zeventig, de diamantimitaties van vóór zirkonia; nog te vinden in ringen uit die jaren.
- Synthetische spinel uit vlamfusie, gekleurd om aquamarijn, blauwe zirkoon, peridoot en zelfs diamant na te doen; heel gewoon in sieraden uit het midden van de vorige eeuw.
- Geverfde en gereconstrueerde stenen: howliet geverfd als turkoois, kwarts geverfd als lapis, vergruisde turkoois gebonden met hars.
Samengestelde stenen
Het granaatdoublet, een dun plakje rode granaat versmolten met gekleurd glas, was het standaard goedkope "juweel" van de Victoriaanse en Edwardiaanse handel en duikt op in erfstukken; de granaatlaag vangt de slijtage op en het glas geeft de kleur, groen, blauw of rood. Opaaldoubletten en -tripletten zetten een dun plakje edelopaal op een donkere steen en dekken het bij een triplet af met helder kwarts. Saffierdoubletten combineren een natuurlijke kroon met een synthetisch paviljoen, zodat de bovenkant er onder de loep goed uitziet. Smaragd "soudé" is twee stukken kleurloos kwarts of beryl met groen kit ertussen. Ondergedompeld in water en van opzij bekeken is een naad bij de rondist meestal duidelijk te zien.
Wat de verkoper moet zeggen
CIBJO, de wereldfederatie van de sieradenbranche, eist dat een gemaakte steen altijd synthetisch, laboratoriumgekweekt of een gelijkwaardige term naast zijn naam krijgt, dat een imitatie imitatie genoemd wordt, en dat samengestelde stenen als zodanig worden omschreven. "Gekweekt" is voorbehouden aan parels. In de Europese Unie is het verkopen van een synthetische steen of een imitatie als natuurlijke steen een oneerlijke handelspraktijk, en hetzelfde geldt voor misleidende handelsnamen. De factuur van de goudsmid noemt wat er gezet is.
Hoe je ze uit elkaar houdt
Een 10x-loep verraadt de meeste vlamfusiestenen door hun gebogen groeilijnen en ronde gasbelletjes; natuurlijke stenen groeien in rechte lijnen en bevatten hoekige kristalletjes, naalden en geheelde breuken. Fluxgestenen tonen sluiers van flux, hydrothermale een chevronpatroon. Glas heeft belletjes en slierten en is enkelbrekend; een polariscoop of een refractometer geeft uitsluitsel. Zirkonia zakt voor een thermische diamanttester; moissaniet slaagt ervoor en heeft een elektrische tester nodig of een blik op zijn dubbel zichtbare facetranden. Moderne lab-grown diamanten en de beste flux- en hydrothermale stenen zijn met een loep niet te onderscheiden: daarvoor is een laboratorium met spectroscopie de enige zekerheid, en elke diamant van formaat hoort met een certificaat te komen. Lees meer over hoe een gemmoloog een steen herkent.
Wat het betekent voor een opdracht
Er is niets mis met een synthetische steen in een sieraad, zolang je het weet en ernaar betaald hebt. Een synthetische saffier in een ontwerp waar de kleur meer telt dan de herkomst is een verstandige keuze; een lab-grown diamant een gangbare. Wat je niet moet doen is natuurlijke prijzen betalen voor gemaakte stenen, en wat je bewaart is de factuur die ze benoemt. Een goudsmid op Lujoro vermeldt bij het sieraad of een steen natuurlijk, lab-grown of behandeld is.